PORTRELER arşivleri - AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ

Piri Mehmed Paşa

admin — Mon, 11 Nov 2024 11:19:27 +0000

Osmanlı Veziriazamı Aksaraylı Piri Mehmed Paşa

Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde 1518-1523 yılları arasında kesintisiz beş yıl Veziriazam (Sadrazam) olarak görev yapan Piri Mehmed Paşa, en geç 1463 yılında doğmuştur. Tarihçiler doğum yerini Aksaray, Konya ve Amasya olarak üç farklı şekilde göstermişlerse de ailesinin Aksaraylı olması ve çocukluğunun ilk yıllarının Aksaray’da geçtiğinin bilinmesi gibi nedenlerden dolayı, Aksaray’da doğmuş olması daha kuvvetli bir ihtimaldir. Piri Mehmed Paşa, Aksaraylı Cemali ailesine mensup Mevlana Mehmed Efendi’nin oğludur. (Mevlana Mehmed Efendi, “Çelebi Halife” ve “Cemal-i Halveti” isimleriyle de anılmaktadır) Babası tarihi kaynaklarda, Zinciriye Medresesi müderrislerinden meşhur alim Cemaleddin Aksarayi’nin torunu, torununun oğlu veya torununun torunu olarak gösterilmektedir. Annesi ise dönemin meşhur alimlerinden Larendeli Mevlana Hamza’nın kızı Ayşe Hanım’dır. İlk gençlik yılları, mensup olduğu Cemali ailesinin Şehzade Bayezid’e (II. Bayezid) intisap ettiği Amasya’da geçmiştir. Bu nedenle ilk tahsilini de Amasya’da yapmıştır. Daha sonra II. Bayezid’in 1481 yılında Padişah olması üzerine ailesi ile birlikte İstanbul’a gelmiş ve medrese eğitimini burada tamamlamıştır. Medrese tahsilini bitirdikten sonra sırasıyla Amasya, Sofya, Silivri, Siroz (Serez) ve Galata’da (İstanbul) kadılık görevlerinde bulunmuştur. Daha sonra II. Bayezid’in (ö. 1512) son yıllarında 1504 yılında hazine defterdarlığına atanmış ve Yavuz Sultan Selim’in tahta çıkışından sonra ise başdefterdar olmuştur.

1558 tarihli Süleymanname adlı eserde Piri Mehmed Paşa’yı tasvir eden bir minyatür.

Medrese eğitimi aldıktan sonra pek çok kadılık görevlerinde bulunarak hukuk ve yargı alanında kariyerine başlayan Piri Mehmed Efendi, daha sonra defterdar olarak maliye bürokrasisinde kariyerine devam etmiş ve artık “Bey” olarak anılmaya başlanmıştır. Kendisinin tarih sahnesinde öne çıkışı da defterdarlık görevi sırasında olmuştur. Yavuz Sultan Selim’in İran Seferi (1514) sırasında ordu ile birlikte sefere katılan Defterdar Piri Mehmed Bey, Çaldıran Savaşı’ndan (23 Ağustos 1514) bir gün önce yapılan toplantıda savaşa hemen girilmesi yönündeki görüşü sayesinde Yavuz Sultan Selim’in teveccühünü kazanmış, bu görüş Yavuz tarafından da kabul edilmiş ve ertesi gün yapılan savaş, Osmanlı ordusunun zaferiyle sonuçlanmıştır. Çaldıran Savaşı sırasında ve sonrasında ortaya koyduğu başarılı hizmetler neticesinde ise 15 Ekim 1514 tarihinde vezirlik görevine getirilerek artık “Piri Mehmed Paşa” olarak anılmaya başlanmıştır.

Piri Mehmed Paşa’yı sefer sırasında tasvir eden bir minyatür.

Piri Mehmed Paşa, Yavuz’un asabi ve fevri tavırları nedeniyle kısa süreli aralıklarla iki defa vezirlikten alınmış, hatta bir günlüğüne hapse atılmış olsa da tekrar görevine iade edilmiş ve Yavuz Sultan Selim’in daima görüşüne değer verdiği bir vezir olarak görev yapmıştır. Yavuz’un Mısır Seferi (1516-1518) sırasında İstanbul Muhafızı olarak görev yapan Piri Mehmed Paşa, bu sefer esnasında Osmanlı ordusunun ihtiyacı olan erzak ve mühimmatı gemilerle İstanbul’dan göndermiş ve lojistik zincirinin aksamadan işlemesini sağlamıştır. Bu başarılı vezirlik kariyerinin ardından Piri Mehmed Paşa, Veziriazam Yunus Paşa’nın sefer dönüşü esnasında idam edilmesi üzerine Yavuz Sultan Selim tarafından Şam’a çağırılmış ve nihayet 25 Ocak 1518 tarihinde Şam’da Veziriazamlık görevine getirilmiştir. Yavuz Sultan Selim’in ölümüne kadar (22 Eylül 1520) Veziriazam olarak görev yapan Piri Mehmed Paşa, bu dönemde Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Irak’taki Safevi egemenliğine son vermiş ve bu bölgelerin Osmanlı Devleti’ne bağlılığını kalıcı olarak sağlamıştır.

Piri Mehmed Paşa’yı Yavuz Sultan Selim’in huzurunda tasvir eden bir minyatür.

Yavuz’dan sonra Osmanlı tahtına çıkan Kanuni Sultan Süleyman döneminin (1520-1566) ilk yıllarında da konumunu koruyan Veziriazam Piri Mehmed Paşa, doğudaki tüm sorunlarını halletmiş Osmanlı Devleti’nin artık batıda ilerlemesi gerektiği konusunda yeni Padişahı ikna etmeyi başararak 1521’de Belgrad’ın ve 1522’de de Rodos Adası’nın alınmasını sağlamıştır. Bu seferlere Kanuni ile birlikte bizzat katılan Veziriazam Piri Mehmed Paşa, Osmanlı ordusunun yenilmez bir süper güç haline gelmesine büyük katkıları olmuştur. Ayrıca Osmanlı donanmasının gelişmesini sağlamış ve İstanbul’da büyük bir tersane kurdurmuştur. Bu başarılarına rağmen yeni Kanuni’nin yakın çevresinde bulunan İbrahim Paşa ve Ahmed Paşa gibi vezirlerin etkisiyle 27 Haziran 1523 tarihinde Veziriazamlık görevinden alınarak emekliye sevk edilmiş ve yerine İbrahim Paşa atanmıştır.

Silivri’deki Piri Mehmed Paşa Camii.

Veziriazamlık görevinden azledilip emekliye sevk edilen Piri Mehmed Paşa, Silivri’de bulunan çiftliğinde kalmaya başlamış ve hayatının kalan kısmını bu çiftlikte geçirmiştir. Bu çiftlikte geçirdiği dokuz yıl boyunca hayır işleriyle uğraşmıştır. Bu dönemde, kısa süreli Semendire sancak beyliği ve İstanbul muhafızlığı görevleri dışında herhangi bir siyasi görev almamıştır. Nihayet 70 yaşında iken 1532 yılının sonlarında, oğlunun evinde misafir olarak bulunduğu Edirne’de vefat etmiştir. Cenazesi daha sonra Silivri’ye getirilmiş ve burada kendi adına yaptırdığı külliyenin haziresine defnedilmiştir. Vefatının, tekrar Veziriazam olma ihtimalinden korkan İbrahim Paşa’nın bir komplosu sonucu olduğu, hatta ölümünde o sırada Edirne kadısı olarak görev yapan oğlu Mehmed Raşid Efendi’nin de dahli bulunduğu gibi iddialar varsa da, bu konu henüz aydınlatılamamıştır. Medrese eğitimi almış ve kadılık yapmış biri olan, ancak daha sonra maliye ve mülkiye alanlarında kariyerinin zirvesine ulaşan Piri Mehmed Paşa İstanbul, Konya, Silivri, Belgrad, Gülek, Tekirdağ, Bursa ve Aksaray’da cami, medrese, zaviye, hamam, mektep ve imaret gibi çok sayıda sosyal yapı inşa ettirmiş ve bu yapıların yaşaması için vakıflar kurmuştur.

Piri Mehmed Paşa’nın Silivri’deki mezarı.

Piri Mehmed Paşa’nın yaptırdığı hayır eserlerinden ikisi Aksaray’da bulunmaktaydı. Bunlardan biri kayıtlarda ismi “muallimhane” olarak geçen bir mektep (okul) idi. Son olarak 18. Yüzyıl kayıtlarında ismine rastlanan bu mektep (okul), günümüzde artık mevcut olmayıp yeri dahi tespit edilememektedir. Piri Mehmed Paşa’nın Aksaray’da yaptırdığı bir diğer eser ise günümüzde Aksaray şehrinin Coğlakı Mahallesi’nde Ervah Mezarlığı’nın güneybatı tarafında bulunan Cemaleddin Aksarayi Zaviyesi idi. Yakın dönemlere kadar harabe bir halde bulunan bu zaviye 2009 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilmiştir.

Seçilmiş Kaynakça

Yusuf KÜÇÜKDAĞ, Vezir-i Azam Piri Mehmed Paşa, Konya 1994
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, II. Bayezid Yavuz ve Kanuni Devirlerinde Cemali Ailesi, İstanbul 1995
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, “Piri Mehmed Paşa”, DİA, c. 34 (2007)
Halis BÜLBÜL, Piri Mehmed Paşa, Hayatı ve Faaliyetleri, Kayseri 2009 (Yüksek Lisans Tezi)
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, Piri Mehmet Paşa, Ankara 2017
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, Cemalî Ailesi, Ankara 2017
Ramazan ATA, “Yavuz Sultan Selim ve Cemali Ailesi ile Münasebetleri”, ASED, 4/2 (2020)
Başak BURAK, Piri Mehmed Paşa’nın Türkiye’deki Vakıf Eserleri, Ankara 2022 (Doktora Tezi)

Piri Mehmed Paşa’nın Aksaray’da yaptırdığı eserlerden Cemaleddin Aksarayi Zaviyesi’nin günümüzdeki hali.

Piri Mehmed Paşa yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Mustafa Vehbi Bey (Çorakçı)

admin — Thu, 24 Oct 2024 13:18:53 +0000

Niğde ve Aksaray Milletvekili Mustafa Vehbi Bey (Çorakçı)

Aksaray’ın ileri gelenlerinden olan ve birer dönem Niğde ve Aksaray milletvekilliği görevlerinde bulunan Mustafa Vehbi Bey, 1876 yılında Aksaray’da doğdu. Babası Aksaray eşrafından tüccar Ali Buçuk zade Hacı Hasan Bey ve annesi Fatma Hanım’dır. Babası ve amcasının işlettiği güherçile ocaklarından dolayı ailesi Aksaray ve çevresinde “Çorakçı zade” olarak bilinmektedir. İlk ve orta eğitimini Aksaray Rüşdiyesi’nde tamamladı. Ardından Aksaray’da Cedidiye Medresesi’nde medrese tahsili yaptı. Daha sonra Konya’da özel hocalardan dersler aldı. Eğitimini tamamladıktan sonra ticaret hayatına atılan ve uzun yıllar Aksaray ve Konya’da ticaret işleriyle meşgul olan Mustafa Vehbi Bey, hem ticaret işlerinde ve hem de aile mesleği olan güherçile işinde başarılı olarak yıllar içerisinde büyük bir servet sahibi oldu.

Mustafa Vehbi Bey’in 1920’li yıllara ait bir fotoğrafı.

Mustafa Vehbi Bey’in 1920’li yıllara ait bir başka fotoğrafı.

Mustafa Vehbi Bey, Birinci Dünya Savaşı’nın (1914-1918) sona ermesi ve Mondros Ateşkes Antlaşması’nın (30 Ekim 1918) imzalanmasından sonra Milli Mücadeleyi desteklemeye başladı. Ankara’da TBMM’nin açılmasının kararlaştırılması üzerine de Niğde’den milletvekili seçildi. 28 Nisan 1920 tarihinde Ankara’ya gelerek TBMM çalışmalarına katıldı. Birinci Dönem (1920-1923) TBMM milletvekilliği sırasında Kavanin-i Maliye, Müvazene-i Maliye ve Bütçe komisyonlarında üye olarak görev yaptı. Bu dönem milletvekilliği sırasında, Aksaray’ın Niğde’den ayrılarak müstakil bir sancak (vilayet) olmasını sağlayan kanun tasarısının meclis gündemine alınması için çok çalışmış ve nihayet bu kanun tasarısı 14 Ekim 1920 tarihinde TBMM’de kabul edilerek Aksaray müstakil bir sancak (vilayet) haline gelmiştir.

Mustafa Vehbi Bey’in son yıllarında çekilmiş bir fotoğrafı.

Mustafa Vehbi Bey, yine bu dönemde devam eden Kurtuluş Savaşı boyunca tüm servetiyle TBMM ordusunu desteklemiştir. 1922 yılının Şubat ayında sahip olduğu develerin tamamını TBMM ordusuna bağışlamıştır. Mustafa Vehbi Bey, bu gibi hizmetleri karşılığında 1923 yılında İstiklal Madalyası ile taltif edilmiştir. Mustafa Vehbi Bey, TBMM Birinci Dönem (1920-1923) milletvekilliği sona erince TBMM İkinci Dönem’de (1923-1927) Aksaray milletvekilliğine seçilmiştir. Bu dönem sonunda ise aday olmasına rağmen milletvekili seçilememiştir.

Ali Buçuk zade Vehbi Bey (Çorakçı), Mehmet Neşet Bey (Özercan) ve Ahmet Besim Bey’in (Atalay), Aksaray milletvekili seçildiklerine dair kaleme alınan toplu seçim mazbatası. Belgenin orijinali Ankara’daki TBMM Arşivi’ndedir. (15 Temmuz 1923)

Mustafa Vehbi Bey, milletvekilliği sona erdikten sonraki hayatında ticaret ve yatırım işleriyle meşgul oldu. Bu süreçte ülkenin değişik yerlerinde ve Aksaray’da sanayinin gelişmesi için önemli girişimlerde bulundu. Bu kapsamda Aksaray’da Azm-i Milli Un Fabrikası’nın kurulmasına öncülük etti. Ayrıca yine Aksaray’da Halk İktisat Bankası’nı kurdu. Bunların dışında İstanbul’da Şark Değirmenleri Şirketi ile İzmir ve Bursa’da şirketler tesis etti. Kurucusu olduğu bu şirketlerin yönetim kurulu başkanlıklarını yürüttü.

Mustafa Vehbi Bey, henüz 56 yaşında iken 1 Şubat 1932 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir. Mezarı Zincirlikuyu Mezarlığı’ndadır. Soyadı Kanunu (1934) çıktıktan sonra ailesi “ÇORAKÇI” soyadını almıştır.

Seçilmiş Kaynakça

Fahri ÇOKER, Türk Parlamento Tarihi, c. 3, Ankara 1995
Hasan Hüseyin ALTINPINAR, Cumhuriyet Dönemi Aksaray Tarihi, Konya 2001 (Yüksek Lisans Tezi)
Alper Tunga ORUÇ, 1923-1980 Aksaray Milletvekilleri ve Faaliyetleri, Konya 2006 (Yüksek Lisans Tezi)
Selma ÇAMUR, Birinci Mecliste Niğde Milletvekilleri ve Siyasi Faaliyetleri, Niğde 2009 (Yüksek Lisans Tezi)
Mustafa Fırat GÜL, “Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Aksaray’ın Önemli Müteşebbisi: Vehbi (Çorakçı) Bey’in Hayatı, Siyasi ve İktisadi Faaliyetleri”, Tarihin Peşinde, 6 (2011), s. 135-152
Mustafa Fırat GÜL, Aksaray Azmi Milli Türk Anonim Şirketi, Niğde 2012 (Yüksek Lisans Tezi)
Mustafa Fırat GÜL, Aksaray Azm-i Milli, Ankara 2014
Sadık ERDAŞ, “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Aksaray ve Çevresinde Yerel Bankacılık Faaliyetleri ve Aksaray Halk İktisat Bankası Örneği”, History Studies, 10/3 (Nisan 2018), s. 31-51
Mustafa Fırat GÜL, Aksaray’ın Sosyal Kültürel ve Ekonomik Yapısı (1908-1933), Niğde 2020 (Doktora Tezi)
TBMM Albümü 1920-1973, Ankara 1973
TBMM Albümü 1920-2010, c. 1, Ankara 2010
Birinci Dönem Meclis Albümü 1920-1923, Ankara 2022

Mustafa Vehbi Bey (Çorakçı) yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Somuncu Baba

admin — Tue, 15 Oct 2024 20:56:07 +0000

Aksaray’da Medfun Somuncu Baba (Şeyh Hamid-i Veli)

Somuncu Baba, 14. ve 15. Yüzyıllar Anadolu’sunun önde gelen alim, veli ve sufilerinden biridir. Kaynaklarda çoğunlukla “Hamid-i Veli” veya “Hamidüddin-i Veli” şeklinde geçer. Bazen de doğum yerine nisbetle “Hamid-i Kayseri” veya “Kayserili Hamid” olarak zikredilir. Daha az sayıdaki kaynakta ise hayatının büyük kısmını geçirdiği, öldüğü ve defnedildiği yer olan Aksaray’a nispetle “Hamid-i Aksarayi” olarak da kaydedilmiştir. Ayrıca kaynaklarda Somuncu Baba, Ekmekçi Baba, Ekmekçi Koca ve Deli Ekmekçi gibi isimlerle de zikredilmiştir.

Somuncu Baba Mescidi’nin 1931 yılındaki durumu.

Somuncu Baba hayatını sırasıyla Kayseri, Aksaray, Şam (Suriye’de), Erdebil (İran’da), Bursa, tekrar Aksaray, Sis (Kozan), tekrar Şam, Mekke (Arabistan’da), tekrar Sis (Kozan) ve yeniden ve son olarak Aksaray şehirlerinde geçirmiştir. Ataları Türkistan’dan Anadolu’ya gelmiş olan Somuncu Baba’nın asıl adı Abdullah’tır. 1331 yılında Kayseri’de dünyaya gelmiştir. Önemli bir 16. Yüzyıl kaynağına (Abdurrahman El-Askeri, Miratü’l-Işk) göre ise Aksaray’da doğmuştur. Babası Kayseri’nin önemli alimlerinden Şeyh Şemseddin Musa’dır. İlk tahsilini babasından aldıktan sonra Aksaray’a gelmiş burada Necmiye Sultan ile evlenmiştir. Daha sonra Şam medreselerinde eğitimini tamamlayan Şeyh Hamid, ardından Erdebil’e giderek Safevi tarikatı şeyhlerinden Sadreddin Erdebili ve bunun oğlu Alaeddin Erdebili’den dersler almış ve bu tarikata intisap etmiştir. Ardından son hocasının telkinleriyle Osmanlı’nın başkenti Bursa’ya gitmiştir.

Somuncu Baba Mescidi ile haziresinin 1955 yılındaki durumu.

Şeyh Hamid, Bursa’ya geldiğinde Osmanlı Beyliği, Rumeli ve Anadolu’da elde ettiği başarılarla oldukça güçlenmiş durumdaydı. O sırada Osmanlı tahtında bulunan Yıldırım Beyezid (I. Bayezid) ise Anadolu’da ve diğer İslam ülkelerinde geniş bir şöhret kazanmıştı. Ayrıca Bursa, yükselen bir devletin başkenti olarak Anadolu’dan ve daha uzak bölgelerden yola çıkan her türlü yetişmiş insanın geldiği bir çekim merkezine dönüşmüştü. Bursa’ya gelenler arasında elbette alimler ve mutasavvıflar da çok sayıda bulunmaktaydı. Bu yıllarda Bursa’daki ilim ve tasavvuf çevresinde bulunan Emir Sultan ile Molla Fenari, özellikle dikkat çeken simalardı. Emir Sultan, hem Yıldırım Bayezid’in hocası ve hem de damadı idi. Molla Fenari ise yine Yıldırım’ın hocası olduğu gibi aynı zamanda Bursa kadısı idi.

Somuncu Baba Mescidi ile haziresinin 1970’li yılllardaki durumu.

Şeyh Hamid Bursa’da dini ilimlerdeki ehliyeti, liyakati ve kifayeti ile kısa sürede ön plana çıkmayı başarmıştır. Etrafında oluşturduğu öğrenci halkasına dersler vermeye başlayan Şeyh Hamid, bir taraftan da Bursa halkına kendi yaptığı ekmekleri meccanen (ücretsiz) dağıtarak ahali üzerinde de saygınlık kazanmıştır. Bu davranışı kendisine yeni bir isim kazandırmış ve bundan sonra “Somuncu Baba” adıyla anılmaya başlanmıştır. Yıldırım Bayezid ile bizzat tanışan Somuncu Baba’ya, tam da bu sıralarda inşası tamamlanan Bursa Ulucamisi’nin açılış gününde Cuma hutbesini verme onuru bahşedilmiştir. Bursa Ulucamisi’nde okuduğu ilk Cuma hutbesi ve kıldırdığı ilk Cuma namazı, Somuncu Baba’ya gösterilen saygı ve iltifatın bir ispatı olmalıdır. Üstelik namaz sonrası verdiği ilk Cuma vaazında Fatiha Suresi’ni yedi farklı şekilde tefsir etmesi, Somuncu Baba’nın dini ilimlerdeki liyakatini ve üstünlüğünü tam olarak ortaya koymuştur. Bu gelişme, Şeyh Hamid’in Bursa halkı ve Osmanlı yöneticileri nezdindeki saygınlığını daha da artırmış olmalıdır.

Somuncu Baba Mescidi yanındaki hazirede bulunan mezarlar: (Soldan sağa doğru) Şeyh Kemaleddin, Şeyh Hamid-i Veli-i Aksarayi (Somuncu Baba), Şeyh Evhadüddin, Şeyh Safiyyüddin ve Pertev Sultan.

Ancak Somuncu Baba, kısa bir süre sonra ve aniden Bursa’dan ayrılma kararı vermiştir. Somuncu Baba’nın bu derece yüksek bir şöhret ve prestij kazandığı Bursa’dan ayrılmasının sebebi, tam olarak anlaşılamamaktadır. Menkıbeye dayalı tasavvuf kaynakları, aşırı şöhret kazanmasından ve sırrının ifşa olmasından hicap duyan Somuncu Baba’nın tekrar inziva hayatına dönmeye karar verdiğini anlatır. Ancak tarihsel realite ve dönemin diğer mutasavvıflarının siyasal güç sahibi kişilerle sürekli olarak sorunlar yaşadığı gerçeği göz önüne alınırsa, Somuncu Baba’nın Bursa’dan ayrılmak zorunda kaldığı akla daha yatkın gelmektedir. Bu mecburiyetin oluşmasında, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid’in damadı ve hocası olacak kadar yüksek bir pozisyonda bulunan Emir Sultan ile yine Yıldırım’ın hocası ve Bursa kadısı olan Molla Fenari gibi önemli kişilerin etkisi olma ihtimali oldukça yüksek görünmektedir. Zira bu isimler, Bursa’da Somuncu Baba’dan daha önce önemli birer mevki ve nüfuz elde etmiş ve yükselmekte olan Osmanlı’nın başkenti Bursa’da devlet bürokrasisine tesir etme gücüne kavuşmuş kişilerdi.

Somuncu Baba Mescidi’nin günümüzdeki durumu

Ulucami’nin açılış yılı olan 1399’dan hemen sonra Bursa’dan ayrılan veya ayrılmak zorunda kalan Şeyh Hamid, kısa bir süre önce 1397 yılında Osmanlı egemenliğine girmiş olan Aksaray’a gelmiş, ancak bir sebeple (ki bu sebep muhtemel bir Osmanlı baskısı olabilir) çok geçmeden Aksaray’dan da ayrılarak, o yıllarda henüz Osmanlı toprağı olmayan Sis’e (Kozan) gitmiştir. Burada öğrencilerinden Nebi Sufi adlı birinin evinde kalan Şeyh Hamid, yine kısa bir süre sonra Şam’a gitmiş ve ardından da öğrencisi Hacı Bayram-ı Veli ile birlikte Mekke’ye giderek hac ibadetini eda etmiştir. Şeyh Hamid, Mekke dönüşünde ise yine Sis’e (Kozan) gelmiştir. Bu yıllarda Emir Timur, Anadolu’ya girerek 1402 yılındaki Ankara Savaşı’nda Osmanlı ordusunu mağlup etmiş ve İzmir ve Bursa’ya kadar bütün Anadolu’yu istila etmişti. Bu olayın ardından ise Aksaray şehri yeniden Karamanoğlu Beyliği egemenliğine geçmişti. (Aksaray, bu tarihten 1468 yılına kadar Karamanoğlu egemenliğinde kalacaktır.) Şeyh Hamid de bu gelişmeler sonrasında, Sis’te (Kozan) kendisini misafir eden Nebi Sufi’yi de yanına alarak artık Osmanlı baskısı ihtimalinin kalmadığı Aksaray’a geri dönmüştür.

Somuncu Baba veya Şeyh Hamid-i Veli, hayatının bundan sonraki kısmını Karamanoğlu Beyliği egemenliğindeki Aksaray’da geçirmiştir. Artık seksenine merdiven dayamış ihtiyar bir insan olarak Şeyh Hamid, bu son yıllarında sadece müridlerinin eğitimiyle meşgul olmuştur. Somuncu Baba’nın yetiştirdiği öğrencileri arasında oğlu Yusuf Hakiki Baba, Şeyh Sücaeddin Karamani, Şeyh Muzaffer Larendevi ile Bursa’dan beri yanından hiç ayrılmayan Hacı Bayram-ı Veli ve yakın bir gelecekte büyük şöhret kazanacak olan Şeyh Bedreddin gibi dönemin ünlü alimleri de yer almıştır. Ayrıca Ankara Savaşı sonrası Bursa’dan ayrılarak Konya’ya yerleşen ve burada 1414 yılına kadar dersler veren Molla Fenari de zaman zaman Aksaray’a gelerek Somuncu Baba’nın derslerine katılmıştır. Tarihin garip bir cilvesi olarak, Ankara Savaşı sonrasında etkinliğini büyük ölçüde kaybeden Emir Sultan da 1405 yılında hac ibadeti dönüşünde Aksaray’a gelerek Somuncu Baba’yı ziyaret etmiştir.

Aksaray Somuncu Baba Külliyesi.

Hayatının son yıllarını bu şekilde öğrencilerini irşad ile geçiren Şeyh Hamid-i Veli, 1412 yılında Aksaray’da vefat etmiş ve burada defnedilmiştir. Somuncu Baba’nın kabri, günümüzde Aksaray’da Somuncu Baba Külliyesi olarak bilinen kompleks içindeki Somuncu Baba Mescidi’nin kuzey tarafında yer alan hazirede bulunmaktadır. Üstü açık olan bu hazirede Somuncu Babanın kabri ile birlikte torunları Şeyh Evhadüddin ve Şeyh Safiyyüddin ile müridleri Şeyh Kemaleddin Sultan ve Pertev Sultan’nın mezarları da bulunmaktadır. Somuncu Baba’nın soyu, günümüze kadar devam ederek Aksaray’da yaşamıştır. Osmanlı döneminde, Somuncu Baba soyundan gelenler cami, tekke ve türbeyi vakıf haline getirerek bakımını ve yaşatılmasını üstlenmişlerdir. Şeyh Hamid-i Veli veya Somuncu Baba, ardında yetiştirdiği öğrencileri dışında Şerh-i Hadis-i Erbain, Zikir Risalesi ve Silahü’l-Müridin adlı üç de eser bırakmıştır.

Aksaray’ın Şeyh Hamid Mahallesi’nde yaşayan ve Şeyh Hamid-i Veli soyundan gelen kişilerin, Şeyh Hamid-i Veli Camii ile türbesi, tekkesi ve abdesthanenin bakımını üstlendikleri, bu nedenle eskiden beri vergiden muaf oldukları ve bu yüzden kendilerinden vergi talep edilmemesi gerektiği hakkında, Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa’nın emri. (1766) (Belgenin orijinali İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’ndedir)

Burada son söz olarak Somuncu Baba’nın mezarının nerede olduğuna dair yapılagelen tartışmalara, kısaca da olsa değinmek gerekir. Somuncu Baba’nın kabrinin nerede olduğu konusu, uzun süre tartışma konusu olmuştur. Somuncu Baba hakkındaki ilk biyografik bilgilerin kayda geçirildiği 15. ve 16. Yüzyıllara ait tabakat eserlerinin istisnasız olarak tamamında, Şeyh Hamid-i Veli’nin Aksaray’da vefat ettiği ve mezarının da Aksaray’da olduğu belirtilmektedir. 15. ve 16. Yüzyıllarda Molla Abdurrahman Camii, Ali Şir Nevai, Lamii Mahmud Çelebi, Abdurrahman El-Askeri, Taşköprüzade Ahmed Efendi ve Mehmed Mecid Çelebi gibi meşhur tabakat eseri yazarlarının ittifak halinde kaydettiği bu bilgi, daha sonraki yüzyıllarda yazılmış eserlerde de tekrar edilmiştir. Ayrıca Osmanlı Arşivi bünyesinde bulunan çok sayıdaki arşiv belgesinde de Somuncu Baba’nın Aksaray’da medfun olduğu zikredilmektedir. Bu açık ve kesin tarihi kaynaklara rağmen Darende’de 1986 yılında kurulan Osman Hulusi Efendi Vakfı ile bu vakfın desteklediği tarihçiler ve araştırmacılar tarafından kaleme alınan çalışmalarda, Somuncu Baba’nın mezarının Darende’de olduğu iddia edilmiştir. Ancak Mefail Hızlı, Haşim Şahin ve İsmail Erünsal gibi akademisyenler bu iddiaya karşı çıkarak Somuncu Baba’nın Aksaray’da medfun olduğunu savunmuşlardır. Diğer taraftan son yıllarda Orhan Özdil, Mustafa Fırat Gül, Mahmut Ulu ve Ahmet Kuşsan gibi Aksaraylı tarihçi ve araştırmacıların, tabakat eserlerini ve arşiv belgelerini esas alarak yaptıkları çok sayıdaki çalışma ile, Somuncu Baba’nın mezarının Aksaray’da olduğu bilimsel olarak da kesinlik kazanmıştır.

Seçilmiş Kaynakça

M. Ali CENGİZ, Somuncu Baba: Şeyh Hamid-i Veli, Ankara 1965
Mefail HIZLI, “Somuncu Baba (ö. 815/1412)”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, II/2 (1987), s. 263-271
Ahmed AKGÜNDÜZ, Arşiv Belgeleri Işığında Şeyh Hamid-i Veli Somuncu Baba ve Neseb-i Alisi, İstanbul 1992
İsmail E. ERÜNSAL, “Yeni Bir Kaynağın Işığında Somuncu Baba”, Ekrem Hakkı Ayverdi Hatıra Kitabı, İstanbul 1995, s. 298-314
Haşim ŞAHİN, “Somuncu Baba”, DİA, c. 37 (2009), s. 377-378
Nevzat TOPAL, “Somuncu Baba’nın Yaşadığı Devirde Aksaray’ın Siyasî ve Kültürel Yapısı”
Uluslararası Somuncu Baba ve Kültür Çevresi Sempozyumu (2011) Bildiri Kitabı, Ankara 2012, s. 102-126
Mahmut ULU, Somuncu Baba, Şeyh Hamid-i Veli, Hayatı ve Eserleri, Konya 2014
Orhan ÖZDİL, “Somuncu Baba’nın Mezarı Üzerine Bazı Tespitler”, Tarihin Peşinde, 11 (2014), s. 241-258
Ramazan ATA, “Osmanlı’ya Karşı Hacı Bayram Veli ve Somuncu Baba’nın Tutumu”
2. Uluslararası Hacı Bayram-ı Veli Sempozyumu (Ankara 2017), s. 331-344
Ahmet KUŞSAN, Mustafa Fırat GÜL, Somuncu Baba, Şeyh Hamid-i Veli, Hayatı, Eserleri ve Kabri, Konya 2021

Somuncu Baba yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.