AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ

Prof. Dr. Doğan Yörük

admin — Wed, 04 Dec 2024 10:51:04 +0000

Osmanlı Dönemi (Yeniçağ) Aksaray Tarihi Uzmanı

Prof. Dr. Doğan Yörük

Aksaray tarihi üzerine çok sayıda araştırmalar yapan Prof. Dr. Doğan Yörük, 1971 yılında Kütahya’nın Simav ilçesinde doğdu. İlk, orta ve lise tahsilini Turgutlu ve Balıkesir’de tamamladı. 1989 yılında Selçuk Üniversitesi’ne (Konya) bağlı Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nü kazandı. Bu bölümden 1993 yılında mezun oldu. Ardından aynı üniversitede Yüksek Lisans eğitimine başladı. 1996 yılında “XVI. Asrın Başlarında Aksaray Kazası ve Kazanın İskanı” adlı adlı teziyle yüksek lisans tahsilini tamamladı. Daha sonra 1997 yılında yine aynı üniversitede Doktora eğitimine başladı. 2002 yılında hazırladığı “XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı” isimli doktora tezi ile de “doktor” unvanını kullanmaya hak kazandı.

Prof. Dr. Doğan Yörük, bir konferans sırasında. (2007)

Yüksek Lisans ve Doktora tahsili sürecinde 1994-1996 yıllarında Trabzon’un Dernekpazarı ilçesinde öğretmen olarak görev yapan Doğan Yörük, akademik kariyerine 1996 yılında Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde araştırma görevlisi olarak başladı. Akademik hayatı sürecinde 2005 yılında yardımcı doçent, 2010 yılında doçent ve 2016 yılında da profesör unvanlarını kullanmaya hak kazandı. Doğan Yörük akademik kariyeri sırasında ayrıca Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdür Yardımcısı (2008-2009), Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Başkan Yardımcısı (2012-2015) ve aynı Tarih Bölümü’nde Ana Bilim Dalı Başkanı (2016) olarak idari görevlerde de bulundu. Son olarak 2024 yılında Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Müdürlüğüne getirilen Prof. Dr. Doğan Yörük, halen bu görevine devam etmektedir.

Prof. Dr. Doğan Yörük, akademik hayatının tüm aşamaları boyunca, en çok Aksaray ve Aksaray Tarihi üzerine araştırmalar yapmış ve eserler ortaya koymuştur. Özellikle Aksaray ve çevresinin Osmanlı dönemindeki tarihi üzerine çalışmalar yapan Doğan Yörük, bu konuda çok sayıda makale ve kitap yayınlamıştır.

Prof. Dr. Doğan Yörük’ün Bazı Çalışmaları:

XVI. Asrın Başlarında Aksaray Kazası ve Kazanın İskanı, Konya 1996 (Yüksek Lisans Tezi)
XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı, Konya 2002 (Doktora Tezi)
“Aksaray Sancağı’ndaki Konar Göçer Teşekküller (1500-1584)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8 (2002), s. 385-401
“XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı’ndaki Taşra Görevlileri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14 (2003), s. 107-132
“Aksaray Sancağı’ndaki Konar Göçer Teşekküller (1500-1584)”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8 (2004), s. 385-401
“Aksaray Sancağı’ndan Kıbrıs Adasına Sürgün Edilen Aileler”, Fırat Üniversitesi Orta-Doğu Araştırmaları Dergisi, 2/1 (2004), s. 83-142
XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı (1500-1584), Konya 2005
“1843 Tarihli Cizye Defterine Göre Aksaray Kazası’ndaki Gayri Müslimler”, Türk Dünyası Araştırmaları, 170 (2007), s. 143-160
“XVI. Yüzyıl Sonlarında Aksaray Sancağında Göçler”, Geçmişten Günümüze Göç, Samsun 2017, c. 1, s. 707-719
“XVI. Yüzyılda Aksaray, Koçhisar ve Ereğli Kazalarındaki Konar-Göçerlerin İskanı”, Archivum Ottomanicum, 34 (2017), s. 291-300
XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı (1500-1584), Ankara 2019

Prof. Dr. Doğan Yörük yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Ekecik Aşireti

admin — Mon, 02 Dec 2024 10:45:01 +0000

Ekecik Dağı ve Ekecik Aşireti

Ekecik ismine, Aksaray coğrafyasında bulunan bir dağın adı olarak tarihi kaynaklarda 15. Yüzyılın sonlarından itibaren rastlanmaktadır. Belgelerde Ekecik, Cebel-i Ekecik veya Cebel-i Eke şeklinde geçen bu dağ, günümüzde Aksaray ili sınırları içinde bulunan 2133 metre yüksekliğindeki Ekecik Dağı’dır.

Bir aşiret adı olarak ise Ekecik kelimesi, 16. Yüzyılın başlarından itibaren arşiv belgelerinde görülmektedir. Belgelerde aşiretin adı Ekecik, Ekeli veya Eke şekillerinde geçmektedir. Bu ismin, aynı isimdeki dağ isminden mi alındığı yoksa aşiretin mi bu dağa ismini verdiği konusu ise net değildir. Ayrıca arşiv belgeleri bu aşireti, sürekli olarak Kürd veya Ekrad aşireti olarak göstermektedir. Tarihçiler Ekecik Aşireti’nin, Doğu Anadolu’nun Osmanlı Devleti’nin eline geçmesinin hemen ardından Orta Anadolu’ya ve özellikle Tuz Gölü çevresine yerleştirilen Kürt aşiretlerinden olduğu konusunda hemfikirdirler.

Ekecik Aşireti mensupları, 16. Yüzyıldan Osmanlı Devleti’nin yıkıldığı 20. Yüzyıl başlarına kadar, daima Aksaray Sancağı veya Aksaray Kazası sınırları içerisinde yaşamışlardır. Başlangıçta tamamen konar-göçer ve göçebe hayatı yaşayan bu aşiret, yüzyıllar içerisinde Ekecik Dağı çevresindeki köylerde yerleşik hayata geçmişlerdir.

Mevcut arşiv belgelerinden anlaşıldığına göre Ekecik Aşireti Aksaray şehrinin kuzey taraflarında bulunan ve Eyübeli’ne (Ortaköy) bağlı olan Ahmetli, Ahmet Fakihler, Alayuntlu, Borucu, Cemalbağı, Çat, Çatkilise, Çayağıl, Ekecik, Göçen, Gürgeni, Güve, Hamza Fakih, Hüsrev, Kabakulak, Karaköy, Kızılçubuk, Kızılcık, Koymaz, Köşklü, Kumağıl, Saka, Salman, Saraycık, Tepeköy, Yağdı, Yarımca ve Zaviye gibi köylerde yerleşmiş bulunmaktaydı. Bu köylerin çoğu tamamen Ekecik Aşireti mensupları tarafından iskan edildiği gibi bazı köylerde de Türkmen aşiretleriyle birlikte yaşamakta idiler. Ekecik Aşireti’nin yaşadığı bölgede 1837 yılında yapılan ilk nüfus sayımı defterlerinde de bu köylerin isimleri hemen hemen aynı şekilde geçmektedir. Günümüzde bu köylerden Ahmetli, Alayuntlu (Alanyurt), Borucu, Çat (Çatin), Ekecik, Güve, Hüsrev, Kabakulak (Pınarbaşı), Karaköy (Karakova), Koymaz (Koyak), Kumağıl (Sarıağıl), Saka (Hüsrev), Salman (Salmanlı), Saraycık (Sarayhan), Tepeköy (Bozcatepe) ve Yağdı (Yağan) köyleri, aynı isimler veya dönüşmüş yeni isimleriyle varlıklarını devam ettirmektedir.

Ülkemizdeki arşivlerde Ekecik Aşireti ile ilgili çok sayıda belge bulunmaktadır. Bu belgelerden iki adedi aşağıda paylaşılmıştır. 1772 ve 1777 tarihli olan bu belgelerin orijinalleri İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

Aralarında Ekecik köyünün de bulunduğu bazı köylerdeki zeamet gelirlerinin

İbrahim veled-i Abdülmennan adlı sipahiye tevcih edildiği hakkında, Padişah III. Mustafa’nın emri. (1772)

Aksaray kasabasının Ekecik Dağı ile Hasan Dağı arasında bulunan beş bin haneli bir kasaba olduğunu belirten belge. (1777)

Ekecik Aşireti yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

İmam Gazali’nin Aksaray’daki Torunları

admin — Mon, 25 Nov 2024 13:57:05 +0000

Hüccetü’l-İslam İmam Gazali’nin Soyundan Gelen Aksaraylılar

Meşhur İslam alimi İmam Gazali (tam adı Ebu Hamid Muhammed El-Gazali Et-Tusi), 1058 yılında, günümüzdeki ismi Meşhed olan ve İran’ın Horasan eyaletinde bulunan Tus şehrinde doğmuştur. Eğitimini Tus (Meşhed), Cürcan (Gurgan) ve Nişabur’da tamamlayan İmam Gazali, dönemin Büyük Selçuklu Devleti veziri Nizamülmülk’ün ve bunun oğlu yine vezir Fahrülmülk’ün saygı ve desteğini kazanmış ve Bağdat’ta Nizamiye Medresesi müderrisliğine getirilmiştir. İmam Gazali daha sonra Şam, Kudüs, İskenderiye, Mekke, Medine ve Nişabur’da kalmıştır. Uzun yıllar süren müderrislik kariyerinin ardından memleketine dönen İmam Gazali, 18 Aralık 1111 tarihinde doğduğu şehir olan Tus’ta (Meşhed) vefat etmiştir. İslam düşünce tarihinin en etkili ve en önemli tasavvufçusu, filozofu, müftüsü, fıkıhçısı ve alimlerinden biri olan ve Büyük Selçuklu Devleti döneminde yaşayan İmam Gazali, 11. Yüzyılın din müceddidi olarak kabul edilmiş, eserleri çağdaşı olan alimler ile daha sonraki dönemlerin alimleri tarafından övülmüş ve dini ilimlerdeki yetkinliğinden dolayı kendisine “Hüccetü’l-İslam” (İslam Dini’nin Delili) unvanı layık görülmüştür.

Büyük İslam alimi İmam Gazali’nin soyunun, bir oğlu ve üç kızından devam ederek günümüze kadar geldiği anlaşılmaktadır. Günümüzde Pakistan, İran, Irak, Azerbaycan, Suriye, Mısır ve Türkiye’de İmam Gazali soyundan olduklarını ifade eden aileler bulunmaktadır. Tarihi kaynaklar ve arşiv belgelerinden tespit edilebildiği kadarıyla, İmam Gazali’nin soyundan gelenlerin bir kolu da Anadolu’da Aksaray’a yerleşmiş ve bu kol günümüze kadar devam etmiştir. Aksaray’da yaşayan ve İmam Gazali soyundan gelenler hakkındaki ilk bilgiler ise, 1341 yılında Anadolu Selçukluları hakkında El-Veledü’ş-Şefik ve’l-Hafidü’l-Halik isimli önemli bir tarih kitabını kaleme alan Niğdeli Kadı Ahmed tarafından verilmektedir.

***

Niğdeli Kadı Ahmed, 1286 yılında Niğde’de doğmuş Türkistan ve Hoten asıllı bir alim, kadı ve tarihçidir. Dedesi Cemaleddin Muhammed b. Hasan, 1204 yılında Türkistan’dan Anadolu’ya gelmiş ve Niğde’ye yerleşmiştir. Kaynaklarda Cemaleddin Muhammed Efendi’nin Anadolu Selçuklu Devleti hizmetine girdiği ve kadılık yaptığı belirtilmektedir. 1249 yılında Aksaray yakınlarındaki Sultan Hanı önünde Anadolu Selçuklu sultanları II. İzzeddin Keykavus ile IV. Kılıçarslan arasında yapılan savaş sırasında hayatını kaybetmiştir. Cemaleddin Muhammed Efendi’nin oğlu ve Niğdeli Kadı Ahmed’in babası olan Zeyneddin Nuşi ise Niğde’de yaşamış bir Anadolu Selçuklu bürokratıdır. Tarih kaynaklarının verdiği bilgilere göre, Niğdeli Kadı Ahmed’in amcası Bedreddin ise Ermenek bölgesi beyidir. Babası Zeyneddin Nuşi’nin 1298 yılında kendisi henüz 12 yaşında iken ölmesi üzerine Niğde ve Aksaray’daki akrabaları tarafından büyütülen ve eğitimini Melegubi (Derinkuyu), Niğde ve Kayseri’de tamamlayan Niğdeli Kadı Ahmed, daha sonra Niğde kadısı olarak da görev yapmıştır. Niğdeli Kadı Ahmed, Niğde kadısı olarak görev yaptığı sırada Aksaray’da yaşayan ve İmam Gazali soyundan gelen bir hanımla evlenmiş ve bu evlilik vesilesiyle İmam Gazali ile sekizinci göbekten akrabalık tesis etmiştir.

Niğdeli Kadı Ahmed’in 1341 yılında Aksaray’da kendi el yazısıyla ve Farsça olarak kaleme aldığı ve tek nüshası İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan El-Veledü’ş-Şefik ve’l-Hafidü’l-Halik isimli eserinde, İmam Gazali’nin soyundan gelen ve Aksaray’da yaşayan kişiler hakkında ayrıntılı bilgiler vermektedir. Niğdeli Kadı Ahmed, eserinin ikinci bölümünde İmam Gazali hakkında oldukça ayrıntılı ve uzun bilgiler verdiği sırada İmam Gazali’nin o yıllarda Aksaray’da yaşayan soyundan da bahsetmektedir. Niğdeli Kadı Ahmed, ismini zikretmediği eşinin dedesi olan Mecdeddin Abdülmuhsin için “Aksaray’ın ve Selçuklu memluk ve askerlerinin kadısıdır” demektedir. Eşinin babası yani kayın pederi Kemaleddin Abdülmümin için ise “Aksaray kalesinde olup subaşıdır” ifadesini kullanmaktadır. Daha sonra kitabında yer verdiği İmam Gazali şeceresinde ise bu iki ismi yani eşinin dedesi Mecdeddin Abdülmuhsin ile kayın pederi Kemaleddin Abdülmümin’i altıncı ve yedinci göbekten İmam Gazali’nin torunları arasında göstermektedir. Ancak Niğdeli Kadı Ahmed, kitabında bu kişilerin Aksaray’a ne zaman ve ne şekilde gelip yerleştikleri hakkında herhangi bir bilgi vermemektedir. Bu konuda önemli araştırmalar yapmış olan İslam Tarihi uzmanı Prof. Dr. Ali Ertuğrul, İmam Gazali soyundan gelenlerin Aksaray’a 1240-1250 yıllarında yerleşmiş olduklarını tespit etmektedir. Anadolu Selçukluları’nın 1243 yılında Kösedağ’da Moğol ordularına yenilmesi ve sonrasında İran’dan Anadolu’ya yoğun bir göç dalgasının yaşanmış olması nedeniyle, bu tespit oldukça isabetli görünmektedir. İmam Gazali soyundan gelenlerin de bu sıralarda yani 13. Yüzyılın ortalarında Anadolu’ya geldikleri, Aksaray’a yerleştikleri ve bu şehirde kadılık ve subaşılık gibi ilmi, adli ve askeri makamlarda görev aldıkları anlaşılmaktadır.

***

İmam Gazali’nin soyundan gelenlerin Aksaray’da yaşadıklarına dair bir diğer önemli tarihi kaynak ise Osmanlı Arşivi belgeleridir. Aksaray ve çevresinin Osmanlı Devleti idaresine geçtiği 15. Yüzyıl sonlarından itibaren kaleme alınan arşiv belgelerinde, İmam Gazali soyundan olan kişilerin Aksaray’da yaşadıkları ve çeşitli görevlerde bulundukları açık ve net bir şekilde belirtilmektedir.

Osmanlı Arşiv belgelerinde İmam Gazali soyundan gelen kişilere dair ilk kayıt, 1500 yılına tarihlenen bir tahrir defterinde geçmektedir. Bu deftere göre İmam Gazali soyundan gelen “Mevlana Muhsin Çelebi” isimli bir kişi o yıllarda hayatta görünmekte ve Aksaray’da yaşamaktadır. Kendisi hakkında “Mevlana Muhsin Çelebi ki Evlad-ı İmam Gazali” ibareleri kullanılan bu kişinin taşıdığı unvandan bir alim olduğu anlaşılmaktadır. Diğer kayıtlardan Mevlana Muhsin Çelebi’nin bir ara Larende (Karaman) kadısı olarak görev yaptığı, Mehmed Çelebi ve Şeyh Muhiddin isimli iki oğlu bulunduğu ve bunlardan Mehmed Çelebi’nin tımar sahibi bir sipahi ve Şeyh Muhiddin’in ise vakıf mütevellisi olduğu tespit edilmektedir. Mevlana Muhsin Çelebi’nin ismi günümüzde Aksaray şehir merkezindeki bir mahallede (Muhsin Çelebi Mahallesi) yaşamaya devam etmektedir. Bu mahallenin ismi, 16. Yüzyıldan günümüze kadar hiç değişmeden varlığını korumuştur.

Osmanlı Arşivi belgelerinde İmam Gazali soyundan gelip Aksaray’da yaşayanlar hakkındaki diğer bilgiler ise 1525 yılına tarihlenen bir başka tahrir defterinde geçmektedir. Bu defterde geçen ilk isim Oruç Bey isimli biridir. Defterde “Oruç Bey İmam Gazali neslinden olup” ifadelerine rastlamaktadır. Bu ifadelerden İmam Gazali soyundan olan ve Aksaray’da yaşayan Oruç Bey adlı kişinin Aksaray’da bulunduğu kesin olarak anlaşılmaktadır. Kullandığı “bey” unvanından dolayı ise kendisinin askeri bir yetkili veya tımar sahibi bir sipahi olduğu düşünülmektedir. Diğer kayıtlardan Oruç Bey’in Derviş, Sinan, Hamza ve Emre isimli oğullarının olduğu ve bunların da tımar sahibi birer sipahi olduğu anlaşılmaktadır.

Yine 1525 tarihli tahrir defterinde Oruç Bey’in oğlu olarak gösterilen Sinan Bey’in ismi görülmektedir. Defterde “Sinan Bey bin Oruç Bey İmam Gazali neslinden olup” ibaresi bulunan Sinan Bey’in de İmam Gazali soyundan geldiği, Aksaray’da yaşadığı ve kullandığı “bey” unvanından dolayı askeri bir yetkili veya tımar sahibi bir sipahi olduğu anlaşılmaktadır. Daha sonraki kayıtlarda ise Sinan Bey, Aksaray Sancağı beyi olarak görülmektedir. Ayrıca bir başka kayıtta Sinan Bey’in Aksaray şehrinde kendi adını taşıyan bir mescit inşa ettirdiği tespit edilmektedir. Diğer kayıtlardan Sinan Bey’in Bali, Mahmud ve Hamza isimli üç oğlu olduğu, bunların bazı köylerdeki tımar gelirlerine sahip sipahiler olduğu, Hamza’nın ise Aksaray alaybeyi olduğu anlaşılmaktadır.

Sinan Bey’in oğlu olan Hamza’nın ismi aynı defterde Hamza Çelebi, Hamza Bey veya Melik Hamza şeklinde geçmektedir. Hakkında “Hamza Çelebi İmam Gazali neslinden olup kadimden tımar tasarruf edüp el-an Aksaray alay beyi” ibaresi geçen Hamza Bey’in tımar sahibi olduğu ve Aksaray’da “alaybeyi” unvanı ile komutan olarak görev yaptığı anlaşılmaktadır. Sonraki kayıtlarda ise Hamza Bey’in Ali, Mehmed ve Ahmed isimli oğulları ile Yusuf isimli torununa ait kayıtlara rastlanmaktadır. Adı geçen bu kişiler de defterlerde tımar sahibi sipahiler olarak gösterilmektedir.

Osmanlı Arşivi’nde bulunan tahrir defterlerinde İmam Gazali soyundan gelen bir başka kişi olarak da Paşa Bey ismine tesadüf edilmektedir. Hakkında “Paşa Bey an-evlad-ı İmam Gazali” kaydı bulunan Paşa Bey’in tımar sahibi bir sipahi olduğu anlaşılmaktadır. Diğer kayıtlardan ise Paşa Bey’in Mehmed ve Çelebi isimli iki oğlu olduğu ve bunlardan Mehmed’in tımar sahibi bir sipahi ve Çelebi’nin ise hem tımar sahibi bir sipahi ve hem de Aksaray Sancağı miralemi (bayraktar) olduğu tespit edilmektedir. Yine diğer kayıtlardan Paşa Bey’in tımar sahibi ve sipahi olan Paşa, Münim, Ağa ve Mustafa isimli torunlarına rastlanmaktadır. Bunlardan Mustafa’nın Aksaray Sancağı seraskeri (sefer kuvvetleri komutanı) olduğuna dair de ayrıca kayıtlar vardır.

16. Yüzyıla ait Osmanlı Arşivi tahrir defterlerinin verdiği bu bilgiler, İmam Gazali soyundan gelen ve bu yüzyılın başlarında Aksaray’da yaşayan kişilerin Muhsin Çelebi, Oruç Bey ve Paşa Bey isimli kişiler olduğunu, bunlardan ilkinin bir alim ve kadı, diğer ikisinin ise askeri sınıfa mensup sipahiler olduğunu açıkça göstermektedir. Bu kişiler ile bunların çocukları ve torunlarının yine Aksaray şehrinde yaşadıkları, Aksaray’daki bir mahalleye “Muhsin Çelebi” ismini verdikleri, şehir içinde bir mescit yaptırdıkları ve Belisırma, Selime, Ağaçlı, Yaprakhisar, Sivrihisar ve Hıcıb (Gülpınar) köyleri ile bu köylere yakın mezraların tımar ve zeamet gelirlerine sahip oldukları yine arşiv belgelerinden net olarak tespit edilmektedir.

***

Sonuç olarak tarihi kaynaklardan ve Osmanlı Arşivi belgelerinden anlaşıldığına göre, İslam tarihinin en önemli simalarından biri olan Hüccetü’l-İslam İmam Gazali’nin soyundan gelen kişiler, 13. Yüzyıldan itibaren Aksaray’a yerleşmişlerdir. Hem Anadolu Selçuklu dönemine ve hem de Osmanlı dönemine ait kaynakların verdiği bilgiler dikkate alındığında, İmam Gazali soyundan olan kişilerin Aksaray’da yaşamış oldukları, tarihçilik disiplini açısından kesin ve sabit bir bilgidir. İmam Gazali’nin torunları olan bu kişiler, her iki devlet döneminde de ilmi ve askeri alanlarda önemli makamlara gelmişlerdir. Arşiv belgelerinde 17. Yüzyıla kadar varlıkları kolaylıkla takip edilen İmam Gazali’nin Aksaraylı torunları, daha sonraki asırlarda da Aksaray’daki varlıklarını devam ettirmişler ve günümüze kadar bilinir ve tanınır olmayı sürdürmüşlerdir. Günümüzde Aksaray’da bazı ailelerin İmam Gazali soyundan geldiklerine dair olan ortak hafıza, elan canlı olarak yaşamaktadır.

Seçilmiş Kaynakça

Mehmet Fuat KÖPRÜLÜ, “Anadolu Selçukluları Tarihinin Yerli Kaynakları”, TTK Belleten, 7/27 (1943), s. 379-521
William Montgomery WATT, Müslüman Aydın, Gazali Hakkında Bir Araştırma, İzmir 1989 (çev. Hanifi ÖZCAN)
Mehmet Altay KÖYMEN, “Türkiye Selçukluları Tarihine Dair Yeni Bir Kaynak: El-Veledüş-Şefik”, TTK Belgeler, 15/19 (1993), s. 1-22
Mustafa ÇAĞRICI, “Gazzali”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 13 (1996), s. 489-505
Ali ERTUĞRUL, Anadolu Selçukluları Devrinde Yazılan Bir Kaynak: Niğdeli Kadı Ahmed’in Kitabı, İzmir 2009 (Doktora Tezi)
Ali ERTUĞRUL, “İmam Ebu Hamid El-Gazzali’nin Anadolu’daki Torunları”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16/2 (2012), s. 667-688
Ali ERTUĞRUL, Niğdeli Kadı Ahmed’in El-Veledü’ş-Şefik ve’l-Hafidü’l-Halik’i, Anadolu Selçuklularına Dair Bir Kaynak, Ankara 2015, 2 cilt
Ali ERTUĞRUL, “Niğdeli Kadı Ahmed”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, Ek 2 (2019), s. 355-356

Niğdeli Kadı Ahmed’in 1341 yılında Aksaray’da kaleme El-Veledü’ş-Şefik ve’l-Hafidü’l-Halik isimli kitabının ilk iki sayfası. Bu yazma eserin tek nüsha olan orijinali, İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunmaktadır.

1500 yılına ait tahrir defterinin Aksaray ile ilgili bölümünde, Mevlana Muhsin Çelebi’nin İmam Gazali neslinden olduğunu gösteren kayıtlar. Defterin orijinali, İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

1525 yılına ait tahrir defterinin Aksaray ile ilgili bölümünde, Oruç Bey’in torunu ve Sinan Bey’in oğlu olan Hamza Çelebi’nin İmam Gazali neslinden olduğunu gösteren kayıtlar. Defterin orijinali, İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

1525 yılına ait tahrir defterinin Aksaray ile ilgili bölümünde, Paşa Bey’in oğlu olan Çelebi Bey’in İmam Gazali neslinden olduğunu gösteren kayıtlar. Defterin orijinali, İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

1525 yılına ait tahrir defterinin Aksaray ile ilgili bölümünde, Çelebi Bey’in oğulları Paşa Bey ile Münim Bey’in İmam Gazali neslinden olduklarını gösteren kayıtlar. Defterin orijinali, İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

İmam Gazali’nin Aksaray’daki Torunları yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Sarre’nin Objektifinden Aksaray (1895)

admin — Fri, 22 Nov 2024 12:39:56 +0000

Alman Seyyah Friedrick Sarre’nin Objektifinden Aksaray Fotoğrafları (1895)

Friedrich Sarre, yaşadığı dönemin ünlü bir arkeoloğu ve sanat tarihçisidir. 1865 yılında Almanya’nın Berlin şehrinde doğan Sarre, özellikle Osmanlı ve Ortadoğu coğrafyası ile yakından ilgilenmiştir. İstanbul’a ve Osmanlı ülkesinin diğer bölgelerine defalarca seyahatler yapmış ve bu seyahatleri sırasında arkeoloji ve sanat tarihi konularında araştırmalar gerçekleştirmiştir. 1945 yılında ölen Sarre, yaptığı seyahatlerdeki araştırmalarını yayınladığı çok sayıda kitap ve makalede bilim dünyası ile paylaşmıştır.

Friedrich Sarre, 1895 yılında Anadolu’ya yaptığı bir seyahatinde Aksaray’a da gelmiştir. Konya üzerinden önce Sultanhanı’na ve ardından Aksaray’a gelen Sarre, bu seyahati sırasında Aksaray ve yakın coğrafyasını yakından incelemiştir. Aksaray ve çevresindeki gözlemlerini, bir yıl sonra “Reise in Kleinasien Sommer 1895” (Küçük Asya Seyahati, 1895 Yazı) isimli Almanca olarak Berlin’de basılan kitabında yayınlamıştır. Bu kitap, 1998 yılında Dara Çolakoğlu tarafından “Küçük Asya Seyahati, 1895 Yazı” ismiyle Türkçe’ye de çevirilmiştir.

Alman arkeolog ve sanat tarihçisi Friedrich Sarre

Friedrich Sarre, bu seyahati sırasında yaptığı gözlem ve incelemelerinin yanı sıra fotoğraflar da çekmiştir. Sarre’nin kitabında Sultanhanı’na ait 10 fotoğraf ve Aksaray şehrine ait 3 fotoğraf bulunmaktadır. 1895 yılına ait bu fotoğraflar, Aksaray ve çevresinin tarihine ışık tutan ilk fotoğraflardandır. Aşağıda Friedrich Sarre’nin 1895 yılında çektiği Aksaray şehri fotoğraflarından üç adedi ile Sultanhanı fotoğraflarından bir adedi paylaşılmıştır.

Sarre’nin objektifinden Aksaray Ulucami (1895)

Sarre’nin objektifinden Aksaray’daki Uluırmak, Başköprü ve Eğri Minare (1895)

Sarre’nin objektifinden Aksaray Zinciriye Medresesi (1895)

Sarre’nin objektifinden Sultan Hanı (1895)

Sarre’nin Objektifinden Aksaray (1895) yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Ruz-ı Vuslat Sona Erdi

admin — Wed, 20 Nov 2024 10:02:00 +0000

Somuncu Baba’nın Vefatının 612. Yıldönümü (Ruz-ı Vuslat) Etkinlikleri Tamamlandı

Bu yıl birincisi düzenlenen Ruz-ı Vuslat (Kavuşma Günü) etkinlikleri, 20 Kasım 2024 günü yapılan etkinliklerle tamamlandı. 19 Kasım günü başlayan “Ruz-ı Vuslat, 612. Vuslat Yıldönümü, Somuncu Baba Anma Programı” isimli etkinlikler, 20 Kasım 2024 günü Ulucami, Zinciriye Medresesi, Somuncu Baba Külliyesi ve Aksaray Spor Salonu’nda düzenlenen etkinliklerle sona erdi.

“Ruz-ı Vuslat, 612. Vuslat Yıldönümü, Somuncu Baba Anma Programı”nın ikinci gününde ilk etkinlik, Somuncu Baba Külliyesi’nde sabah namazı buluşması, Kuran-ı Kerim tilaveti ve dua edilmesi ile başladı. Etkinlikler öğle namazı öncesinde, Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi öğretim üyelerinden Doç. Dr. Mehmet Sami Yıldız’ın Ulucami’de verdiği vaaz ile devam etti. Bu vaazda Doç. Dr. Mehmet Sami Yıldız, 625 yıl önce Şeyh Hamid-i Veli’nin (Somuncu Baba) Bursa Ulucami’sinin açılış gününde verdiği vaazda olduğu gibi Fatiha Suresi tefsirini vaaz etti. Vaaz ve tefsir sohbeti, cami cemaati tarafından ilgiyle takip edildi. Etkinliklerin öğleden sonraki kısmında ise önce Zinciriye Medresesi’nde Aksaray Üniversitesi Eğitim Fakültesi Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü (Müzik Eğitimi) öğretim görevlilerinden Yaşar Musaoğlu’nun şefliğini yaptığı Aksaray Üniversitesi Müzik Bölümü Tasavvuf Musikisi Korosu tarafından bir konser verildi. Daha sonra ikindi namazı öncesinde Somuncu Baba Külliyesi’nde Mevlid-i Şerif icrası, Hatim Duası okunması ve temsili Somuncu Baba’nın ekmek dağıtımı etkinliği gerçekleştirildi. Yine altı asır önce Şeyh Hamid-i Veli tarafından Bursa’da yapılan ve kendisine “Somuncu Baba” isminin verilmesine vesile olan ekmek dağıtımı temsiline Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu da katıldı. Ardından yine Somuncu Baba Külliyesi’nde protokol ve halk ile birlikte Somuncu Baba Türbesi ve Müzesi ziyaret edildi.

Ruz-ı Vuslat Programı’nın akşam etkinlilerine ise Aksaray Spor Salonu’nda devam edildi. Akşam programının başında Aksaray Tarih Araştırmaları Merkezi Derneği Başkanı Orhan Özdil tarafından hazırlanan “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Somuncu Baba” isimli serginin sunumu yapıldı. Sunumda, etkinliğe teşrif eden Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Gökhan Yazgı, Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu, Aksaray Belediye Başkanı Dr. Evren Dinçer ve diğer protokol, Somuncu Baba’ya dair olan arşiv belgeleri hakkında bilgilendirildi. Akşam programına daha sonra saygı duruşu, İstiklal Marşı’nın okunması ve Kuran-ı Kerim tilavetiyle devam edildi. Aksaray Kültür ve Turizm Müdürü Mustafa Doğan, Aksaray Belediye Başkanı Dr. Evren Dinçer, Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu ve Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Gökhan Yazgı’nın konuşmalarının ardından Somuncu Baba kısa tanıtım filminin gösterildiği akşam etkinliklerine, daha sonra Leyl ü Nehar Sohbetleri kapsamında, tanınmış sanatçı ve şair Dursun Ali Erzincanlı’nın yaptığı konuşma ile devam edildi. Akşam etkinliklerinin son bölümünde ise besteci ve yazar Mehmet Fatih Çıtlak’ın postnişinliğinde Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü’ne bağlı İstanbul Meydan Meşkleri Topluluğu tarafından Devran-ı Şerif (Zikir ve Sema) icrası gerçekleştirildi.

Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Öğretim Üyelerinden Doç.Dr. Mehmet Sami Yıldız,

Ulucami'de Fatiha Tefsiri vaazını verirken.

Aksaray Üniversitesi Müzik Bölümü Tasavvuf Musikisi Korosu’nun Zinciriye Medresesi’nde verdiği konser.

Somuncu Baba Külliyesi’nde temsili Somun ekmek dağıtımı.

Aksaray Tarih Araştırmaları Merkezi Derneği Başkanı Orhan Özdil,

“Osmanlı Arşiv Belgelerinde Somuncu Baba” isimli sergide protokolü bilgilendirirken.

Ruz-ı Vuslat etkinliklerinin Aksaray Spor Salonu’nda yapılan akşam programını kalabalık bir izleyici kitlesi takip etti.

İl Kültür ve Turizm Müdürü Mustafa Doğan, Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerinde konuşmasını yaparken.

Aksaray Belediye Başkanı Dr. Evren Dinçer, Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerinde konuşmasını yaparken.

Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu, Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerinde konuşmasını yaparken.

Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Gökhan Yazgı, Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerinde konuşmasını yaparken.

Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerine katılan sanatçı ve şair Dursun Ali Erzincanlı, konuşmasını yaparken.

Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerinde, besteci ve yazar Mehmet Fatih Çıtlak’ın postnişinliğinde

İstanbul Meydan Meşkleri Topluluğu tarafından Devran-ı Şerif (Zikir ve Sema) icra edildi.

Ruz-ı Vuslat akşam etkinliklerinde icra edilen Devran-ı Şerif’ten (Zikir ve Sema) bir sahne.

Ruz-ı Vuslat Sona Erdi yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Aksaray Fermanları (1757)

admin — Tue, 19 Nov 2024 13:36:29 +0000

Aksaray İle İlgili Osmanlı Padişah Fermanları (1757)

Aşağıda, Osmanlı Padişahı III. Mustafa dönemine (1757-1774) ait üzeri tuğralı bir ferman paylaşılmıştır. Bu ferman, Aksaray Sancağı’nın Eyübeli Nahiyesi’ne bağlı Eskice ve Sivrice köylerindeki tımarlar ile Bekir Nahiyesi’ne bağlı Göktaş köyündeki tımarın Ahmed isimli sipahiye verildiğinden bahsetmektedir.

Eyübeli, günümüzde Aksaray iline bağlı olan Ortaköy ilçesinin eski adıdır. Arşivlerde, daima Aksaray’a bağlı olarak zikredilen bu isim, ilk olarak 1480 yılına ait bir tahrir defterinde geçmektedir. Bazen nahiye ve çoğunlukla da kaza şeklinde geçen Eyübeli ismi, arşiv belgelerinde 1876 yılına kadar görülmeye devam eder. 1500 yılından itibaren belgelerde görülen Ortaköy ismi ise 1876 yılından itibaren Eyübeli isminin yerine geçmiştir.

Bekir ismi ise günümüzde Aksaray’ın Güzelyurt ve Gülağaç ilçelerini kapsayan bir alana karşılık gelmektedir. Belgelerde bazen “Bekar” şeklinde de geçen bu isim, arşiv belgelerinde 1480’den itibaren görülmektedir. 1821’den sonra ise belgelerde bu isme rastlanmaz. “Bekir” isminin günümüzde Aksaray’ın Gülağaç ilçesine bağlı olan Bekarlar (Nenezi) köyü ile Gülpınar (Hıcıp) köyü arasında bulunan ve 13. Yüzyıla tarihlenen Bekar Sultan Türbesi’nde (Turasan Türbesi) medfun kişiyle alakası olma ihtimali oldukça kuvvetlidir.

Belgede zikredilen köylerden Eskice ve Sivrice köylerine ise arşiv belgelerinde 16. Yüzyıldan itibaren rastalanmaktadır. Ancak bu köyler 1758’den sonra hiçbir belgede geçmez. 1483’ten itibaren belgelerde geçen Göktaş köyüne ise 1770’ten sonra kayıtlarda rastlanmamaktadır. Her üç köyün de bugün mevcut olmadığı anlaşılmaktadır.

Aşağıda, Aksaray Sancağı’nın Eyübeli ve Bekir nahiyelerine bağlı Eskice, Sivrice ve Göktaş köylerindeki tımar gelirlerinin Ahmed adlı sipahiye tevcih edildiğine dair, Osmanlı Padişahı III. Mustafa tarafından, adı geçene verilen 16 Kasım 1757 tarihli ferman paylaşılmıştır. Bu belgenin orijinali İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

Aksaray’ın Eyübeli Nahiyesi’ne bağlı Eskice ve Sivrice köyleri ile Bekir Nahiyesi’ne bağlı Göktaş köyündeki

tımarların Ahmed isimli sipahiye tevcih edildiği hakkında, Padişah III. Mustafa’nın fermanı. (1757)

Aksaray Fermanları (1757) yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Ruz-ı Vuslat Etkinlikleri Başladı

admin — Tue, 19 Nov 2024 10:10:42 +0000

Somuncu Baba’nın Vefatının 612. Yıldönümü (Ruz-ı Vuslat) Etkinlikleri Başladı

Bu yıl ilki düzenlenen Ruz-ı Vuslat (Kavuşma Günü) etkinlikleri Aksaray’da başladı. Aksaray Valiliği ve Aksaray Belediyesi tarafından müşterek olarak hazırlanan ve 19-20 Kasım 2024 tarihlerinde icra edilecek olan “Ruz-ı Vuslat, 612. Vuslat Yıldönümü, Somuncu Baba Anma Programı” isimli etkinlikler, 19 Kasım 2024 günü Aksaray Üniversitesi Konferans Salonunda başladı. Tarihçi ve arşiv uzmanı Orhan Özdil tarafından hazırlanan “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Somuncu Baba” isimli serginin açılışıyla başlayan etkinliklere daha sonra saygı duruşu, İstiklal Marşı’nın okunması ve Kuran-ı Kerim tilavetiyle devam edildi. Daha sonra Aksaray Kültür ve Turizm Müdürü Mustafa Doğan, Aksaray Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpay Arıbaş, Aksaray Belediye Başkanı Dr. Evren Dinçer ve Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu tarafından birer konuşma yapıldı.

Bu yıl ilki düzenlenen “Ruz-ı Vuslat, 612. Vuslat Yıldönümü, Somuncu Baba

Anma Programı” etkinlikleri, Aksaray Üniversitesi Konferans Salonu’nda başladı.

Ardından Somuncu Baba kısa tanıtım filminin gösterildiği etkinliklerde Doç. Dr. Ali Kerim Öner’in şefliğinde Hacı Bayram Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Klasik Türk Müziği Topluluğu tarafından Somuncu Baba ilahileri dinletisi icra edildi. Dinletinin ardından ise Somuncu Baba ve Aksaray üzerine çok sayıda akademik çalışmaya imza atmış olan Eskişehir Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi öğretim üyelerinden Prof. Dr. Haşim Şahin tarafından Somuncu Baba hakkında bir konferans verildi. Bu konuşmanın ardından ise Ruz-ı Vuslat etkinliklerine yaptıkları katkılardan dolayı Prof. Dr. Haşim Şahin, Doç. Dr. Ali Kerim Öner ve Aksaray Tarih Araştırmaları Merkezi Derneği Başkanı Orhan Özdil’e, Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu, Aksaray Belediye Başkanı Dr. Evren Dinçer ve Aksaray Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpay Arıbaş tarafından birer teşekkür belgesi verildi.

“Ruz-ı Vuslat, 612. Vuslat Yıldönümü, Somuncu Baba Anma Programı” etkinliklerine Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu, Aksaray Belediye Başkanı Dr. Evren Dinçer ve Aksaray Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpay Arıbaş da katıldı.

Etkinliklerin öğleden sonraki kısmında ise “Somuncu Baba Leyl ü Nehar Sohbetleri” bölümüne geçildi. Bu bölümde önce Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi öğretim üyelerinden Doç. Dr. Ramazan Ata tarafından, Somuncu Baba Lisesi salonunda bir konferans verildi. Daha sonra yine aynı sohbetler kapsamında Aksaraylı araştırmacı ve yazar Ahmet Kuşsan tarafından Zinciriye Medresesi’nde bir sunum yapıldı. Etkinliklerin akşam bölümünde ise Aksaray Kültür Merkezi’nde “Somuncu Baba Aşkın Sırrı” adlı filmin özel gösterimi yapıldı. Söz konusu etkinliklerle tamamlanan ilk günün ardından “Ruz-ı Vuslat, 612. Vuslat Yıldönümü, Somuncu Baba Anma Programı” etkinliklerine, 20 Kasım’da ikinci gün etkinlikleri ile devam edilecek.

Ruz-ı Vuslat etkinliklerinde, Doç. Dr. Ali Kerim Öner’in şefliğini yaptığı Hacı Bayram Üniversitesi Devlet Konservatuvarı

Klasik Türk Müziği Topluluğu tarafından Somuncu Baba ilahileri dinletisi icra edildi.

Ruz-ı Vuslat etkinliklerine yaptığı katkıdan dolayı,

Aksaray Tarih Araştırmaları Merkezi Derneği Başkanı Orhan Özdil’e,

Aksaray Valisi Mehmet Ali Kumbuzoğlu ve Aksaray Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpay Arıbaş

tarafından bir teşekkür belgesi verildi.

Aksaray Tarih Araştırmaları Merkezi Derneği kurucu üyelerinden Doç. Dr. Ramazan Ata

Somuncu Baba Anadolu Lisesi'nde bir konferans verdi.

Ruz-ı Vuslat Etkinlikleri Başladı yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Mektupçu M. Hilmi Bey ve Aksaray Tarihçesi

admin — Fri, 15 Nov 2024 12:19:49 +0000

Mektupçu Mehmet Hilmi Bey’in “Aksaray Tarihçesi” Adlı Kitabı

1925 ve 1932 yılları arasında Aksaray Valiliği’nde mektupçu (yazı işleri müdürü) olarak görev yapan Mehmet Hilmi Bey, 1898 yılında Tokat’ta doğdu. Tokat Valiliği’nde tahrirat (yazı işleri) bölümünde devlet memurluğuna başladı. Daha sonra sırasıyla Kadışehri ve Iğdır’da nahiye müdürlüğü görevlerinde bulundu. 1925 yılında Aksaray Vilayeti mektupçuluğuna (yazı işleri müdürlüğü) atandı. Ardından Gaziantep (1932) ve Seyhan (Adana) vilayetlerinde (1935) mektupçuluk (yazı işleri müdürlüğü) görevinde bulundu. Soyadı Kanunu’nun (1935) çıkmasından sonra “Dağcıoğlu” soyadını aldı. 1937 yılında İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü’nde şube müdürlüğüne getirildi. Mehmet Hilmi Dağcıoğlu, bu görevi sırasında 1941 yılında Ankara Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Ardından 1944-1955 yılları arasında sırasıyla Biga, Şarköy, Nazilli, Malkara, Kadınhanı ve Kırşehir’de kaymakam olarak görev yaptı. Daha sonra Nevşehir (1955) ve Kars (1957) valisi olarak görev yaptı. Mehmet Hilmi Dağcıoğlu, son görevi olan Kars valiliği sırasında 1960 yılında emekli oldu.

Mehmet Hilmi Bey’in (Dağcıoğlu) Aksaray’da görev yaptığı yıllara ait fotoğrafı.

Mülkiye (İçişleri) bürokrasisinin tüm kademelerinde uzun yıllar görev yapan Mehmet Hilmi Dağcıoğlu, bürokratlığının yanı sıra aynı zamanda araştırmacı ve yazar vasıflarını da taşıyan birisiydi. Aksaray’da vilayet mektupçusu (yazı işleri müdürü) olarak görev yaptığı sırada “Aksaray Tarihçesi, Orta Anadolu’nun Yeşil Aksarayı” isimli bir kitap kaleme almıştır. 1931 yılında Aksaray Vilayet Matbaası’nda basılan bu kitabın başka bir baskısı yapılmamıştır. Mehmet Hilmi Dağcıoğlu’nun 1946 yılında İstanbul’da basılmış “Cumhuriyet İdarecileri 1946” isimli bir başka kitabı daha bulunmaktadır.

Aksaray’ın kısa bir tarihçesi ile başlayan “Aksaray Tarihçesi, Orta Anadolu’nun Yeşil Aksarayı” isimli kitap Aksaray’daki eski eserler, Aksaray’ın yetiştirdiği meşhur kişiler, Aksaray’ın coğrafyası, sosyolojik durumu, geçim kaynakları, türküleri ve mimarisi ile nüfus, ekonomi, tarım, hayvancılık, sağlık, eğitim ve il bürokratları hakkında kısa bilgiler içermektedir. Kitapta bulunan bilgiler elbette, Koçhisar ve Arapsun (Gülşehir) ilçelerinin bağlı olduğu Aksaray vilayetinin 1931 yılına kadar olan durumunu yansıtmaktadır. Kitapta ayrıca 21 kişi fotoğrafı, 16 şehir manzarası fotoğrafı ve 1 adet de Aksaray Vilayeti haritası bulunmaktadır. Günümüzdeki durum göz önüne alındığında verdiği bilgiler büyük ölçüde değişmişse de bu kitap, 1931 yılındaki Aksaray hakkında yazılmış kıymetli bir tarih kaynağı olma özelliğini hala korumaktadır. Bu özelliğinden dolayı bu kitaba, çok sayıda akademik çalışmada atıflar yapılmıştır. 1931 yılından sonra bir daha baskısı yapılmayan ve sadece kütüphanelerde ulaşılabilen bu kitabın, eklemeler ve düzenlemeler yapılmak kaydıyla yeni bir baskısının yapılmasına ihtiyaç bulunmaktadır.

Mektupçu M. Hilmi Bey’in (Mehmet Hilmi Dağcıoğlu) yazdığı

“Aksaray Tarihçesi, Orta Anadolu’nun Yeşil Aksarayı” isimli kitabın iç kapağı.

Aksaray Tarihçesi,

Orta Anadolu’nun Yeşil Aksarayı

Yazar: Aksaray Mektupçusu M. Hilmi

(Mehmet Hilmi Dağcıoğlu)

Yayınevi: Aksaray Vilayeti Matbaası

Yayın Yeri ve Yılı: Aksaray 1931

76 Sayfa

Mektupçu M. Hilmi Bey ve Aksaray Tarihçesi yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Eskiil (Eskil) ve Esbkeşan (Atçeken)

admin — Wed, 13 Nov 2024 12:28:49 +0000

Eskiil (Eskil) ve Esbkeşan (Atçeken) Belgeleri

Günümüzde Aksaray iline bağlı bir ilçenin adı olan Eskil, tarihi kaynaklarda ve arşiv belgelerinde “Eskiil” şeklinde 16. Yüzyılın başlarından itibaren sıkça görülmeye başlar. Daha çok idari ve coğrafi bir alanı ifade eden Eskiil (Eskil) kavramı, doğuda Aksaray’ın hemen batısından başlayarak batıda Konya’nın doğusuna ve kuzeyde Kulu civarlarından güneyde Ereğli’ye kadar uzanan geniş bir bölgeyi kapsamaktadır. Bu geniş sahanın içerisinde günümüzde Eskil, Sultanhanı, Cihanbeyli, Altınekin, Emirgazi ve Karapınar ilçeleri bulunmaktadır.

Bir Türkmen aşireti olan Atçeken / Esbkeşan aşireti ise tarih kitaplarında ve arşiv belgelerinde 15. Yüzyılın sonlarından itibaren sıkça zikredilmektedir. Tarihçiler bu aşiretin, at ve deve gibi nakliye hayvanlarını yetiştirmekte mahir olduğunu belirtmektedir. Kaynakların verdiği bilgilere göre, Atçeken / Esbkeşan aşiretinin yerleşim alanı Aksaray, Koçhisar, Ereğli, Emirgazi, Karapınar, Larende (Karaman), İnevi (Cihanbeyli), Kulu ve Akşehir bölgeleridir.

İlk olarak Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan (ö. 1192) döneminde Türkmen aşiretlerinin yerleştirildiği bilinen Eskiil (Eskil) bölgesi, Osmanlı Devleti’nin Orta Anadolu’yu ele geçirdiği 15. Yüzyılın sonlarından itibaren idari açıdan Karaman (Konya) Eyaleti’ne bağlı bir kaza olarak teşkilatlandırılmıştır. Bu kazanın merkezi de 16. Yüzyılın üçüncü çeyreğine kadar Eskil kasabası olmuştur. Ancak Osmanlı Sultanı II. Selim (ö. 1574) döneminde, Karapınar merkez olmak üzere kurulan kazaya “Eskiil” adı verilmiş ve şimdiki Eskil bölgesi (alanı küçülmüş olsa da) “Esbkeşan” ismiyle kaza statüsünü korumaya devam etmiştir. Şimdiki Eskil ilçesi alanının yaklaşık iki katı bir alanı kaplayan Esbkeşan Kazası ise bu durumunu Osmanlı Devleti’nin yıkılışına kadar sürdürmüştür. Cumhuriyet döneminde önce Aksaray Vilayeti’ne daha sonra da Niğde Vilayeti’ne bağlı bir köy olan Eskil, 1929 yılında belde yapılmış, 1989 yılında Aksaray ilinin tekrar kurulmasından sonra ise 1990 yılında ilçe haline getirilmiştir.

Eskiil (Eskil) ve Atçeken (Esbkeşan) hakkında, arşivlerde çok sayıda belge bulunmaktadır. Bu belgelerin en eskisi 1500 yılına aittir. Aşağıda Eskiil (Eskil) Kazası ve Atçeken (Esbkeşan) Aşireti hakkında iki belge paylaşılmıştır. 1738 ve 1749 tarihli bu belgelerin orijinalleri İstanbul’daki Osmanlı Arşivi’nde bulunmaktadır.

Ekrad aşiretlerinin Esbkeşan (Atçeken) köylerine saldırarak eşya ve hayvanlarını çaldıkları hakkında,

Eskiil (Eskil) Kadısı'ndan Sadaret’e gönderilen arz. (15 Eylül 1738)

Eskiil (Eskil) Kazası’nda yaşayan Esbkeşan (Atçeken) ve Menzilkeşan (Menzilçeken) halkının mahkemeye başvurarak

Sultanhanı ve çevresinde toplanan eşkıyadan şikayetçi oldukları ve bu han çevresine yerleştirilen

derbentçilerin kendi köylerine dönmelerini talep ettikleri hakkında,

Eskiil (Eskil) Kadısı’ndan Sadaret’e gönderilen arz. (9 Şubat 1749)

Eskiil (Eskil) ve Esbkeşan (Atçeken) yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.

Piri Mehmed Paşa

admin — Mon, 11 Nov 2024 11:19:27 +0000

Osmanlı Veziriazamı Aksaraylı Piri Mehmed Paşa

Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde 1518-1523 yılları arasında kesintisiz beş yıl Veziriazam (Sadrazam) olarak görev yapan Piri Mehmed Paşa, en geç 1463 yılında doğmuştur. Tarihçiler doğum yerini Aksaray, Konya ve Amasya olarak üç farklı şekilde göstermişlerse de ailesinin Aksaraylı olması ve çocukluğunun ilk yıllarının Aksaray’da geçtiğinin bilinmesi gibi nedenlerden dolayı, Aksaray’da doğmuş olması daha kuvvetli bir ihtimaldir. Piri Mehmed Paşa, Aksaraylı Cemali ailesine mensup Mevlana Mehmed Efendi’nin oğludur. (Mevlana Mehmed Efendi, “Çelebi Halife” ve “Cemal-i Halveti” isimleriyle de anılmaktadır) Babası tarihi kaynaklarda, Zinciriye Medresesi müderrislerinden meşhur alim Cemaleddin Aksarayi’nin torunu, torununun oğlu veya torununun torunu olarak gösterilmektedir. Annesi ise dönemin meşhur alimlerinden Larendeli Mevlana Hamza’nın kızı Ayşe Hanım’dır. İlk gençlik yılları, mensup olduğu Cemali ailesinin Şehzade Bayezid’e (II. Bayezid) intisap ettiği Amasya’da geçmiştir. Bu nedenle ilk tahsilini de Amasya’da yapmıştır. Daha sonra II. Bayezid’in 1481 yılında Padişah olması üzerine ailesi ile birlikte İstanbul’a gelmiş ve medrese eğitimini burada tamamlamıştır. Medrese tahsilini bitirdikten sonra sırasıyla Amasya, Sofya, Silivri, Siroz (Serez) ve Galata’da (İstanbul) kadılık görevlerinde bulunmuştur. Daha sonra II. Bayezid’in (ö. 1512) son yıllarında 1504 yılında hazine defterdarlığına atanmış ve Yavuz Sultan Selim’in tahta çıkışından sonra ise başdefterdar olmuştur.

1558 tarihli Süleymanname adlı eserde Piri Mehmed Paşa’yı tasvir eden bir minyatür.

Medrese eğitimi aldıktan sonra pek çok kadılık görevlerinde bulunarak hukuk ve yargı alanında kariyerine başlayan Piri Mehmed Efendi, daha sonra defterdar olarak maliye bürokrasisinde kariyerine devam etmiş ve artık “Bey” olarak anılmaya başlanmıştır. Kendisinin tarih sahnesinde öne çıkışı da defterdarlık görevi sırasında olmuştur. Yavuz Sultan Selim’in İran Seferi (1514) sırasında ordu ile birlikte sefere katılan Defterdar Piri Mehmed Bey, Çaldıran Savaşı’ndan (23 Ağustos 1514) bir gün önce yapılan toplantıda savaşa hemen girilmesi yönündeki görüşü sayesinde Yavuz Sultan Selim’in teveccühünü kazanmış, bu görüş Yavuz tarafından da kabul edilmiş ve ertesi gün yapılan savaş, Osmanlı ordusunun zaferiyle sonuçlanmıştır. Çaldıran Savaşı sırasında ve sonrasında ortaya koyduğu başarılı hizmetler neticesinde ise 15 Ekim 1514 tarihinde vezirlik görevine getirilerek artık “Piri Mehmed Paşa” olarak anılmaya başlanmıştır.

Piri Mehmed Paşa’yı sefer sırasında tasvir eden bir minyatür.

Piri Mehmed Paşa, Yavuz’un asabi ve fevri tavırları nedeniyle kısa süreli aralıklarla iki defa vezirlikten alınmış, hatta bir günlüğüne hapse atılmış olsa da tekrar görevine iade edilmiş ve Yavuz Sultan Selim’in daima görüşüne değer verdiği bir vezir olarak görev yapmıştır. Yavuz’un Mısır Seferi (1516-1518) sırasında İstanbul Muhafızı olarak görev yapan Piri Mehmed Paşa, bu sefer esnasında Osmanlı ordusunun ihtiyacı olan erzak ve mühimmatı gemilerle İstanbul’dan göndermiş ve lojistik zincirinin aksamadan işlemesini sağlamıştır. Bu başarılı vezirlik kariyerinin ardından Piri Mehmed Paşa, Veziriazam Yunus Paşa’nın sefer dönüşü esnasında idam edilmesi üzerine Yavuz Sultan Selim tarafından Şam’a çağırılmış ve nihayet 25 Ocak 1518 tarihinde Şam’da Veziriazamlık görevine getirilmiştir. Yavuz Sultan Selim’in ölümüne kadar (22 Eylül 1520) Veziriazam olarak görev yapan Piri Mehmed Paşa, bu dönemde Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Irak’taki Safevi egemenliğine son vermiş ve bu bölgelerin Osmanlı Devleti’ne bağlılığını kalıcı olarak sağlamıştır.

Piri Mehmed Paşa’yı Yavuz Sultan Selim’in huzurunda tasvir eden bir minyatür.

Yavuz’dan sonra Osmanlı tahtına çıkan Kanuni Sultan Süleyman döneminin (1520-1566) ilk yıllarında da konumunu koruyan Veziriazam Piri Mehmed Paşa, doğudaki tüm sorunlarını halletmiş Osmanlı Devleti’nin artık batıda ilerlemesi gerektiği konusunda yeni Padişahı ikna etmeyi başararak 1521’de Belgrad’ın ve 1522’de de Rodos Adası’nın alınmasını sağlamıştır. Bu seferlere Kanuni ile birlikte bizzat katılan Veziriazam Piri Mehmed Paşa, Osmanlı ordusunun yenilmez bir süper güç haline gelmesine büyük katkıları olmuştur. Ayrıca Osmanlı donanmasının gelişmesini sağlamış ve İstanbul’da büyük bir tersane kurdurmuştur. Bu başarılarına rağmen yeni Kanuni’nin yakın çevresinde bulunan İbrahim Paşa ve Ahmed Paşa gibi vezirlerin etkisiyle 27 Haziran 1523 tarihinde Veziriazamlık görevinden alınarak emekliye sevk edilmiş ve yerine İbrahim Paşa atanmıştır.

Silivri’deki Piri Mehmed Paşa Camii.

Veziriazamlık görevinden azledilip emekliye sevk edilen Piri Mehmed Paşa, Silivri’de bulunan çiftliğinde kalmaya başlamış ve hayatının kalan kısmını bu çiftlikte geçirmiştir. Bu çiftlikte geçirdiği dokuz yıl boyunca hayır işleriyle uğraşmıştır. Bu dönemde, kısa süreli Semendire sancak beyliği ve İstanbul muhafızlığı görevleri dışında herhangi bir siyasi görev almamıştır. Nihayet 70 yaşında iken 1532 yılının sonlarında, oğlunun evinde misafir olarak bulunduğu Edirne’de vefat etmiştir. Cenazesi daha sonra Silivri’ye getirilmiş ve burada kendi adına yaptırdığı külliyenin haziresine defnedilmiştir. Vefatının, tekrar Veziriazam olma ihtimalinden korkan İbrahim Paşa’nın bir komplosu sonucu olduğu, hatta ölümünde o sırada Edirne kadısı olarak görev yapan oğlu Mehmed Raşid Efendi’nin de dahli bulunduğu gibi iddialar varsa da, bu konu henüz aydınlatılamamıştır. Medrese eğitimi almış ve kadılık yapmış biri olan, ancak daha sonra maliye ve mülkiye alanlarında kariyerinin zirvesine ulaşan Piri Mehmed Paşa İstanbul, Konya, Silivri, Belgrad, Gülek, Tekirdağ, Bursa ve Aksaray’da cami, medrese, zaviye, hamam, mektep ve imaret gibi çok sayıda sosyal yapı inşa ettirmiş ve bu yapıların yaşaması için vakıflar kurmuştur.

Piri Mehmed Paşa’nın Silivri’deki mezarı.

Piri Mehmed Paşa’nın yaptırdığı hayır eserlerinden ikisi Aksaray’da bulunmaktaydı. Bunlardan biri kayıtlarda ismi “muallimhane” olarak geçen bir mektep (okul) idi. Son olarak 18. Yüzyıl kayıtlarında ismine rastlanan bu mektep (okul), günümüzde artık mevcut olmayıp yeri dahi tespit edilememektedir. Piri Mehmed Paşa’nın Aksaray’da yaptırdığı bir diğer eser ise günümüzde Aksaray şehrinin Coğlakı Mahallesi’nde Ervah Mezarlığı’nın güneybatı tarafında bulunan Cemaleddin Aksarayi Zaviyesi idi. Yakın dönemlere kadar harabe bir halde bulunan bu zaviye 2009 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilmiştir.

Seçilmiş Kaynakça

Yusuf KÜÇÜKDAĞ, Vezir-i Azam Piri Mehmed Paşa, Konya 1994
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, II. Bayezid Yavuz ve Kanuni Devirlerinde Cemali Ailesi, İstanbul 1995
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, “Piri Mehmed Paşa”, DİA, c. 34 (2007)
Halis BÜLBÜL, Piri Mehmed Paşa, Hayatı ve Faaliyetleri, Kayseri 2009 (Yüksek Lisans Tezi)
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, Piri Mehmet Paşa, Ankara 2017
Yusuf KÜÇÜKDAĞ, Cemalî Ailesi, Ankara 2017
Ramazan ATA, “Yavuz Sultan Selim ve Cemali Ailesi ile Münasebetleri”, ASED, 4/2 (2020)
Başak BURAK, Piri Mehmed Paşa’nın Türkiye’deki Vakıf Eserleri, Ankara 2022 (Doktora Tezi)

Piri Mehmed Paşa’nın Aksaray’da yaptırdığı eserlerden Cemaleddin Aksarayi Zaviyesi’nin günümüzdeki hali.

Piri Mehmed Paşa yazısı ilk önce AKSARAY TARİH ARAŞTIRMALARI MERKEZİ üzerinde ortaya çıktı.